ETAP 9

Etap 9: Więcławice Stare – Kraków (Wawel) – 18,4 km

Spod kościoła pod wezwaniem św. Jakuba w centrum wsi idziemy prosto kilkadziesiąt metrów, po czym skręcamy w prawo i zaraz w lewo (słupek). Asfaltowa droga prowadzi niemal prosto pośród pól, lekko się obniżając. Po kilkuset metrach osiągamy pierwsze zabudowania wsi Zdzięsławice.

1,1 km Zdzięsławice – wieś; województwo małopolskie, powiat krakowski, gmina Michałowice.

Pierwsza wzmianka na temat wsi pochodzi z 1374 r., a jej nazwa wywodzi się od imienia Zdzisław lub Zdziesław. W średniowieczu przez Zdzięsławice przebiegał ważny trakt wiodący z Krakowa do Wielkopolski i Prus. Wioska stanowiła własność kościelną i należała do krakowskiej kapituły katedralnej. Podczas zaborów znajdowała się w zaborze rosyjskim i była miejscowością graniczną. Własność duchowną zniesiono tutaj dopiero w latach 1817–1819.

Przy drewnianym krzyżu opuszczamy asfalt i skręcamy w prawo na drogę szutrową (słupek). Schodzimy nią do płytkiej, dość szerokiej i malowniczej dolinki porośniętej zagajnikami. Idąc wciąż łagodnie w dół, dochodzimy po około kilometrze do położonej na terenie Dłubniańskiego Parku Krajobrazowego w dolinie rzeki Dłubni wsi Książniczki; po prawej stronie dostrzec można schowany pośród drzew mocno zniszczonego parku dworek z końca XIX w. W centrum wioski osiągamy skrzyżowanie z drogą Michałowice – Raciborowice (remiza strażacka, słupek, kapliczka umieszczona w niszy muru z figurą Matki Boskiej).

2,6 km Książniczki – wieś; województwo małopolskie, powiat krakowski, gmina Michałowice. Przystanki MPK linii 260. Sklep w budynku remizy strażackiej.

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1398 roku. Była własnością duchowną; należała najpierw do kapituły krakowskiej, następnie do jezuitów, a od połowy XVII w. do Akademii Krakowskiej. Pod koniec XVIII w. znajdowało się tutaj 30 domów, dwór, dwa młyny na rzece oraz karczma. Po Powstaniu Listopadowym dobra w Księżniczkach przejęły władze cesarskie. Ostatnim przed 1945 rokiem ich właścicielem był Tadeusz Zgierski-Strumiłło, jeden z założycieli harcerstwa w Polsce.

Na skrzyżowaniu kierujemy się szosą w prawo, w stronę Michałowic. Za zakrętem most na rzece Dłubni, po czym kolejny zakręt. Nieopodal przystanku autobusowego MPK linii 260 Książniczki Las n/ż opuszczamy asfaltową drogę (słupek) i kierujemy się w lewo pod górę przez niewielką błotnistą łąkę. Po ok. 100 m wchodzimy w Młodziejowski Las porastający wzniesienie na orograficznie prawym brzegu Dłubni (miejsce dość trudne orientacyjnie). Wspólnie z pieszym czerwono znakowanym Szlakiem Kościuszkowskim wchodzimy niewyraźną, zarośniętą ścieżką w płytki jar. Po kolejnych stu metrach rozpoczyna się krótkie, ale dość strome podejście. Ścieżka skręca łukiem w prawo i staje się mniej stroma. Na wypłaszczeniu terenu szlak czerwony skręca w lewo, a my kierujemy się wprost za żółtymi strzałkami (dobre oznakowanie). Leśna dróżka trawersuje najpierw zbocze po stronie wsch. (poniżej dolina Dłubni), po czym łagodnie wznosząc się, osiąga grzbiet. Tu znów skręcamy w lewo w górę i po krótkiej chwili opuszczamy las. Ze wzgórza (słupek) ładny widok na Kraków oraz pobliski Bosutów. Idziemy dalej pośród pól drogą w lewo, a potem wkrótce w prawo w dół (ostatni słupek przed Krakowem). Najpierw gruntowa, a wkrótce asfaltowa droga wiodąca przez wieś doprowadza nas po 700 m do skrzyżowania. Tu skręcamy w lewo i mijając kilka drewnianych domów będących ciekawymi reliktami architektury wiejskiej po kilku minutach osiągamy plac pod remizą strażacką (przystanek MPK Bosutów Straż n/ż).

5,6 km Bosutów – wieś; województwo małopolskie, powiat krakowski, gmina Zielonki. Sklep (w budynku remizy strażackiej). Przystanek MPK autobusów linii 297 (do Nowego Kleparza).

Po zwycięstwie pod Racławicami 4 kwietnia 1794 r. Tadeusz Kościuszko na polach okalających tę wieś założył obóz warowny broniony przez oddział artylerii złożony z 33 armat i haubic. Fakt ten uwiecznił na swoim obrazie Michał Stachowicz. Tu nobilitowano Bartosza Głowackiego, tu także powstał projekt Uniwersału połanieckiego. We wsi znajduje się kopiec żołnierzy insurekcji kościuszkowskiej z pamiątkowym obeliskiem.

Spod remizy strażackiej idziemy asfaltową drogą w prawo, która początkowo lekko się obniża, a potem wznosi i po przejściu ok. 1,5 km docieramy do zabudowań należących do wsi Węgrzce (tu kolejne skrzyżowanie, na którym kierujemy się prosto).

7,2 km Węgrzce – wieś; województwo małopolskie, powiat krakowski, gmina Zielonki. Przystanek MPK linii 297 Węgrzce Sudół. Centrum wioski jest położone na wzgórzu odległym o ok. 1,5 km na pn.-zach. (dojazd MPK linią 297). Tam też przystanki PKS, MPK, busów, sklepy, ośrodek zdrowia, urząd pocztowy.

Wieś powstała za panowania Bolesława Krzywoustego. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1350 r. Nosiła wówczas nazwę Vangerce i prawdopodobnie zamieszkana była przez Węgrów. Przywilej lokacyjny został wydany w 1440 r. W r. 1887 Austriacy wybudowali tu fort pancerny 47a należący do pierścienia obronnego Twierdzy Kraków. W latach 1906–1907, na krótko przed swoją śmiercią, zamieszkał w tej wsi Stanisław Wyspiański. W r. 1914 w celu odsłonięcia pola ostrzału fortu zabudowa Węgrzec została zrównana z ziemią.

Droga sprowadza łagodnie w dół. Po przekroczeniu mostku na potoku Sudół Dominikański na rozwidleniu kierujemy się prosto, opuszczając Węgrzce. Wkrótce kończy się asfalt, a jego miejsce zajmuje nawierzchnia z płyt betonowych. Tutaj przebiega granica administracyjna miasta Krakowa.

8,3 km Kraków – miasto wojewódzkie na prawach powiatu; pełna nazwa: Stołeczne Królewskie Miasto Kraków.

Siedziba władz województwa małopolskiego. Położone nad rzeką Wisłą na wysokości ok. 219 m n.p.m. Drugie co do wielkości (327 km kwadr.) i liczby stałych mieszkańców (ok. 800 tys.) miasto w Polsce. Lotnisko, dworce autobusowe i kolejowe, liczne zabytki, kościoły, wyższe uczelnie, muzea, teatry, kina, galerie, sklepy, szpitale, przychodnie zdrowia. Administracyjnie podzielone na 18 dzielnic.

Stałe osadnictwo na obszarze Krakowa datuje się od ok. r. 4000 przed Chr. Od VII do IX w. Kraków był ośrodkiem plemiennym Wiślan wymienionym ok. 960 r. przez kronikarza Ibrahima ibn Jakuba. Od 1000 r. siedziba biskupstwa, od czasów Kazimierza I Odnowiciela stolica Polski. Od r. 1320 r. aż do XVIII w. miejsce koronacji królów polskich (pomimo przeniesienia w 1596 r. rezydencji królewskiej do Warszawy). Największy rozwój miasta nastąpił od XIV do XVI w.; Kraków był wówczas jednym z ważniejszych ośrodków handlowych, kulturalnych i naukowych Europy. Upadek przyniosły mu dopiero wojny w XVII i XVIII w.; w wyniku I rozbioru Polski stał się miastem granicznym (Wisłą przebiegała granica z Austrią). W 1794 r. był ośrodkiem Powstania Kościuszkowskiego, w latach 1815–1846 stolicą Rzeczpospolitej Krakowskiej. Od drugiej połowy XIX w. stanowił (obok Lwowa) centrum polskiego życia umysłowego i kulturalnego. W 1918 r. był jednym z ważniejszych miast, w którym powstawało odrodzone państwo polskie.
W Krakowie znajduje się najcenniejszy w Polsce zespół budowli zabytkowych umieszczony w 1978 r. przez UNESCO na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturalnego. Na Wawelu gotycko-renesansowy zamek królewski z XIV–XVI w. i gotycka katedra z XIV w. z renesansową Kaplicą Zygmuntowską z XVI w.; na obszarze otoczonego Plantami (początek XIX w.) Starego Miasta: kościoły romańskie z XI–XII w. (św. Andrzeja, św. Wojciecha), gotyckie z XIII–XV w. (Mariacki ze słynnym ołtarzem Wita Stwosza z lat 1477–1489, Dominikanów, Franciszkanów, św. Marka, Świętego Krzyża) i barokowe z końca XVI–XVIII w. (św. Piotra i Pawła, św. Anny). Inne zabytkowe budowle to m.in.: gotycko-renesansowe Sukiennice, gotycka wieża ratuszowa z XIV w., pałace z XVI–XVIII w., kamienice z XIV–XIX w., pozostałości murów miejskich z XIV–XV w. z Bramą Floriańską i Barbakanem, gmachy Uniwersytetu Jagiellońskiego (zwłaszcza Collegium Maius) z XV–XVII w.; na Kazimierzu gotyckie kościoły św. Katarzyny i Bożego Ciała z XIV–XV w., ratusz z XV–XIX w., Stara Bożnica z XV–XVI w. i synagogi z XVI–XVII w. Poza Wawelem i śródmieściem zespoły klasztorne: Paulinów na Skałce z XVII–XVIII w., Benedyktynów w Tyńcu z XIV–XVII w., Kamedułów na Bielanach z XVII w., Norbertanek na Zwierzyńcu z XVI–XVII w., opactwo Cystersów w Mogile z XIII–XVIII w.
Kościół św. Jakuba Apostoła znajdował się na Kazimierzu (który był wówczas odrębnym miastem) w pobliżu miejskich murów obronnych, a konkretnie Bramy Skawińskiej, na skarpie nad zakolem Wisły (obecnie jest to niezabudowany teren bulwarów wiślanych na tyłach ulicy Hieronima Wietora). Wzniesiono go prawdopodobnie w XII w. Choć pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z r. 1313, to jego fundacja nastąpiła zapewne wcześniej i wiąże się ją z rodem Strzemieńczyków. W końcu XVI w. kościół był murowany i dość bogaty, o półkolistym prezbiterium zwróconym na wschód, wsparty na 2 kolumnach. Na wyposażenie kościoła składało się 8 ołtarzy – w ołtarzu głównym umieszczony był obraz przedstawiający Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. Przy kościele św. Jakuba istniały dwa bractwa – starsze, o średniowiecznej genezie, Bractwo Ubogich oraz założone w 1629 r. Arcybractwo Niepokalanego Poczęcia NMP opiekujące się kaplicą bracką. Kościół otaczał cmentarz parafialny, na którym stała m.in. kostnica. Ponadto na środku kościoła, przed wielkim ołtarzem, znajdowała się krypta, w której chowano nie tylko szlachtę, lecz także bogatszych chłopów. Kościół zburzono w 1787 r. z powodu fatalnego stanu technicznego. Na jego miejscu utworzono wapiennik, który zatarł wszelkie ślady obiektu.

Idziemy prosto nieciekawą drogą prowadzącą wśród krzewów i chwastów wzdłuż linii kolejowej Kraków – Warszawa (po lewej stronie). Po dojściu do poprzecznej drogi asfaltowej skręcamy w lewo, przedostajemy się wiaduktem nad torami kolejowymi i osiągamy skrzyżowanie z dość ruchliwą ul. Powstańców. Przed nami, nieco po prawej, wznoszą się wielkopłytowe bloki osiedla Prądnik Czerwony. Przez skrzyżowanie przechodzimy wprost, wkraczając na spokojną ul. Reduta. Po lewej stronie ciągnie się ogrodzenie Cmentarza Batowickiego, a po 300 m mijamy główne (zachodnie, stare) wejście do niego.

9,6 km Prądnik Czerwony – dzielnica Krakowa. Pętla autobusowa MPK Prądnik Czerwony. Dojazd do centrum miasta autobusem linii 105 (dworzec autobusowy i kolejowy) oraz 184 (Wawel, Kazimierz).

Dawna wieś nad rzeką Prądnik (Białucha) i potokiem Sudół Dominikański. Pierwsza wzmianka na temat wsi pochodzi z ok. 1125 r. Należała ona do klasztoru benedyktynów w Tyńcu, a podlegała parafii św. Mikołaja. Prawdopodobnie po 1257 r. została lokowana na prawie niemieckim. Wytyczono wówczas ulicowe centrum zabudowy (wzdłuż dzisiejszej ul. Dobrego Pasterza). W 1910 r. na mocy tzw. Ustawy o Wielkim Krakowie większa część Prądnika Czerwonego została włączona do tego miasta. W r. 1966 na tutejszych terenach otwarto największy i najnowszy krakowski cmentarz komunalny zajmujący obecnie powierzchnię prawie 50 ha (cmentarz parafialny istniał już od 1923 r.). Jego nazwa pochodzi od pobliskiej wsi Batowice. Wznosi się tu m.in. dom pogrzebowy nazwany Bramą do Miasta Zmarłych, w 1999 r. uznany za najlepszą realizację architektoniczną w Polsce.

Ruszamy dalej ul. Reduta, która schodzi do dolinki potoku Sudół, stanowiącej naturalną enklawę zieleni w tej części miasta. Przed mostem drogowym na potoku skręcamy w prawo na chodnik prowadzący wzdłuż jego prawego brzegu (tu wkraczamy na oznakowaną biało-czerwonymi kwadratami trasę turystyczno-kulturową Prądnika Czerwonego, tablica informacyjna). Krótką uliczką pomiędzy blokami, a potem znów wzdłuż potoku, przechodząc w pewnym miejscu pod wiaduktem drogowym, docieramy ładną alejką pośród starodrzewu do kolejnego mostku nad potokiem. Mostkiem idziemy w lewo na drugą stronę Sudołu i wkrótce wchodzimy na dziedziniec kościoła św. Jana Chrzciciela, konsekrowanego w 2000 r. Obok, nakryta kopułą, dawna kaplica folwarczna z 1642 r., którą ufundował przeor krakowskich dominikanów. Jej wnętrze pokrywa XVIII-w. polichromia przedstawiająca sceny z życia św. Jana Chrzciciela (obecnie budowla w renowacji). Z dziedzińca wychodzimy na ul. Dobrego Pasterza. Nią 100 m w prawo, po czym w lewo w ul. Promienistych. Przed jej zakrętem kierujemy się prosto chodnikiem pomiędzy blokiem a domkami jednorodzinnymi, by po 200 m osiągnąć wybudowany z cegły Żabi Młyn z XIX w. stojący na miejscu dawnego drewnianego młyna dominikańskiego. Obok znajdowały się stawy rybne, które zasypano w latach 70. XX w., tworząc w tym miejscu rozległy skwer zwany Parkiem Dominikańskim.
Przechodzimy przez niego ul. Dominikanów, będącą alejką spacerową (dobre miejsce na odpoczynek). Gdy znów zaczyna się teren zabudowany, idziemy prosto wąskim chodnikiem, a gdy się skończy – w prawo krótką ul. Jezuitów, powracając do ul. Dobrego Pasterza (można też dotrzeć do tego miejsca od kościoła św. Jana Chrzciciela krótszą drogą, nie skręcając w ul. Promienistych, lecz idąc prosto ul. Dobrego Pasterza. Nie poleca się jednak tego wariantu ze względu na jego nieciekawy charakter i duży ruch). Ulicą podążamy w lewo ok. 300 m niemal do jej końca, po czym skręcamy w lewo na dziedziniec kościoła Pana Jezusa Dobrego Pasterza (konsekrowanego w 1981 r.). Z dziedzińca wychodzimy na bardzo ruchliwą ul. 29. Listopada (tu kończy się trasa turystyczno-kulturowa Prądnika Czerwonego). Ulicą idziemy w lewo, po czym, nie osiągając dwupoziomowego skrzyżowania z ul. Lublańską – Opolską, ponownie skręcamy w lewo w spokojną ul. Woronicza. Po niecałych 100 m dochodzimy do bramy sanktuarium Ecce Homo i wejścia do klasztoru sióstr albertynek.

12,6 km Sanktuarium Ecce Homo Świętego Brata Alberta – kościół, klasztor albertynek, noclegi. Msze św: pn.–pt. 6.30; nd. i święta 7.30.

Niegdyś stał w tym miejscu renesansowy pałacyk Cellarich zbudowany pod koniec XVI w. W pierwszej poł. XVII stulecia urządzono w nim zbór ariański. Podczas wojen pałac uległ zniszczeniu, do czego przyczynili się najpierw Szwedzi, a później wojska rosyjskie. Kolejna jego dziedziczka, Marianna Badeniowa, wzniosła na posesji parterowy budynek w stylu neogotyckim, a obok otwarła karczmę o nazwie Pocieszka. W nowym dworze częstym gościem bywał biskup Jan Paweł Woronicz, co upamiętniono później w nazwie ulicy. W poł. XIX w. działała tu modna restauracja słynąca ze znakomitej kawy. W 1928 r. za pośrednictwem Towarzystwa Pomocy dla Bezdomnych prawo użytkowania terenu uzyskały siostry Albertynki. Zakon ten założony został przez św. Brata Alberta – Adama Chmielowskiego. Jego twórca oparł go na regule św. Franciszka z Asyżu. Adam Chmielowski urodził się 20 sierpnia 1845 r. w Igołomi k. Krakowa. Jako osiemnastoletni student Szkoły Rolniczo-Leśnej w Puławach brał udział w Powstaniu Styczniowym. W przegranej bitwie pod Mełchowem został ranny, w wyniku czego amputowano mu lewą nogę. Wydostawszy się z niewoli, uciekł do Paryża. Po amnestii w 1865 r. przyjechał do Warszawy, gdzie rozpoczął studia malarskie kontynuowane następnie w Monachium. Po powrocie do kraju w 1874 r. zaczął tworzyć obrazy, w których coraz częściej pojawiała się tematyka religijna. We Lwowie (gdzie zamieszkiwał wspólnie z Leonem Wyczółkowskim) namalował w 1879 r. (niedokończony) obraz przedstawiający Chrystusa ubiczowanego. Artysta ofiarował go Andrzejowi Szeptyckiemu, ówczesnemu metropolicie kościoła greckokatolickiego. Płótno, sprowadzone do Polski w 1978 r., przechowywane jest obecnie na terenie klasztoru (to, które można obejrzeć w kościółku w głównym ołtarzu, to jedynie kopia). Wraz z namalowaniem obrazu w życiu Adama Chmielowskiego nastąpił duchowy przełom. 24 września 1880 roku wstąpił do zakonu Jezuitów, z którego został po roku wydalony i hospitalizowany z powodu głębokiej depresji. W 1884 r. osiadł w Krakowie, gdzie poświęcał się coraz bardziej ludziom potrzebującym pomocy. W 1887 r. wstąpił do III Zakonu św. Franciszka i od tej pory znany był jako brat Albert. Dał początek Zgromadzeniu Braci Albertynów (1888 r.) i Sióstr Albertynek (1891 r.) Zakładał również domy dla sierot, kalek, starców i nieuleczalnie chorych oraz pomagał bezrobotnym, organizując dla nich pracę. Słynne są słowa Brata Alberta, że trzeba każdemu dać jeść, bezdomnemu miejsce, a nagiemu odzież; bez dachu i kawałka chleba może on już tylko kraść albo żebrać dla utrzymania życia. Po zachorowaniu na raka żołądka zmarł w opinii świętości 25 grudnia 1916 r. W 1983 r. podczas mszy św. na krakowskich Błoniach papież Jan Paweł II ogłosił Alberta Chmielowskiego błogosławionym, a następnie, 12 listopada 1989 r., kanonizował go w Rzymie.
Kościół Ecce Homo powstał w 1983 r. Zaprojektowali go Marzena i Wojciech Kosińscy w stylu zakopiańskim, by przypominał pustelnię na tatrzańskich Kalatówkach zbudowaną przez Brata Alberta. W ołtarzu głównym w metalowej trumnie spoczywają relikwie świętego.

Spod sanktuarium wracamy ul. Woronicza do ul. 29. Listopada, skręcamy w lewo, przekraczamy ruchliwe dwupoziomowe skrzyżowanie i po jego przejściu znów kierujemy się w lewo ul. Lublańską. Idziemy nią jednak tylko kilkadziesiąt metrów, po czym schodzimy na prowadzącą ukosem w prawo brzegiem rzeki Prądnik (Białuchy) ul. Olsztyńską. Następnie, znów skręcając w prawo, docieramy do ul. Gdańskiej, a potem, podążając nią, do ul. Czerwonego Prądnika. Nią w lewo ok. 150 m do skrzyżowania z ul. Brogi, gdzie po lewej stronie znajdują się przykryte zadaszeniem schody do przejścia podziemnego pod torami kolejowymi. Po przedostaniu się przejściem na drugą stronę torów idziemy przez most na rzece Prądnik oraz znajdującą się w jego przedłużeniu ul. Rakowicką. Po ok. 700 m osiągamy pętlę tramwajową (z lewej), a nieco dalej bramę wejściową na Cmentarz Rakowicki (z prawej).

14,6 km Cmentarz Rakowicki – jedna z najstarszych i najbardziej znanych polskich nekropolii, miejsce pochówku wielu znanych osób. Pętla tramwajowa o tej samej nazwie (tramwaje linii nr 2 kursują na Salwator, a 11 do Łagiewnik); przystanek autobusów MPK linii 124 (dojazd w pobliże Rynku Głównego oraz Plant) i 184 (Cmentarz Batowicki, Kazimierz, Podgórze)

Cmentarz otwarty został w styczniu 1803 r.; zajmuje powierzchnię 42 ha i znajduje się na nim 75 tys. grobów. Wśród pomników cmentarnych naliczono ok. 10 tys. zabytkowych nagrobków. W centralnym punkcie cmentarza wznosi się kaplica pod wezwaniem Zmartwychwstania Pańskiego ufundowana w 1861 r. przez zamożnych krakowian Ludwika i Annę Helclów. Kilkadziesiąt metrów za kaplicą, pośrodku alei, grobowiec Jana Matejki. Po przejściu bramy cmentarza warto skręcić w prawo i korzystając z kierunkowskazów, dotrzeć do Alei Zasłużonych. Spoczywa tam wielu ludzi zasłużonych dla polskiej kultury i nauki, m.in. malarze Czesław Rzepiński, Jonasz Stern, Jerzy Panek, aktorzy Jerzy Bińczycki i Barbara Kwiatkowska-Lass, pianistka Halina Czerny-Stefańska, pisarze Jerzy Broszkiewicz i Maciej Słomczyński, poeta Tadeusz Śliwiak, artysta Piwnicy Pod Baranami Piotr Skrzynecki, kompozytor i piosenkarz Marek Grechuta, reżyser, scenograf i plastyk, twórca teatru Cricot 2 Tadeusz Kantor. Na Rakowicach, w różnych częściach cmentarza, spoczywają także Józef Dietl, Oskar Kolberg, Piotr Michałowski, Helena Modrzejewska, Karol Olszewski, Lucjan Rydel, Zygmunt Wróblewski, Władysław Żeleński oraz rodziny Estreicherów, Kossaków i Ingardenów. Na wojskową część Cmentarza Rakowickiego, utworzoną w 1920 r., można wejść od ul. Prandoty. Miejscem wartym odwiedzenia jest grób rodziców i brata Jana Pawła II znajdujący się w alei po lewej stronie od wejścia. Grobowcem Wojtyłów na co dzień opiekują się siostry Albertynki. Tuż przy głównym wejściu stoi odsłonięty w kwietniu 2005 r. pomnik Jana Pawła II przedstawionego na klęczniku z różańcem w dłoniach.

Spod bramy cmentarza idziemy nadal prosto spokojną ul. Rakowicką, którą wytyczono podczas budowy cmentarza. Po lewej stronie mijamy okazały gmach Uniwersytetu Ekonomicznego z końca XIX w., który początkowo pełnił rolę schroniska dla „chłopców opuszczonych lub złego prowadzenia się”. Ufundował go Aleksander Lubomirski, a zaprojektował Tadeusz Stryjeński. Po prawej stronie wznosi się, wybudowany z czerwonej cegły, kościół Karmelitów Bosych Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny ukończony w r. 1932. W kruchcie kościoła po prawej stronie znajdują się relikwie karmelity, św. Rafała Kalinowskiego. Jesteśmy na skrzyżowaniu z nowoczesną arterią Aleksandra Lubomirskiego – Wita Stwosza. Z podziemnego przejścia wychodzimy w prawo i po kilkudziesięciu metrach docieramy do skomplikowanego orientacyjnie kompleksu centrum komunikacyjnego, osiągając go po jego wsch. stronie.

15,5 km Krakowskie Centrum Komunikacyjne – dworzec kolejowy (dojazd na lotnisko), dworzec autobusowy, przystanki MPK: tramwajowe (w tym tramwaju podziemnego) i autobusowe, postoje taksówek, tunele komunikacyjne: drogowy, dla pieszych, dla rowerzystów; parkingi, sklepy, apteki, restauracje, bankomaty, poczta (czynna całą dobę), centrum handlowe Galeria Krakowska (godziny otwarcia: pon.–sob. 9.00–22.00, niedz. 10.00–21.00)

Dworzec kolejowy PKP Kraków Główny jest jednym z najważniejszych węzłów kolejowych w Polsce. Powstał w latach 1844–1847 jako stacja końcowa Kolei Krakowsko-Górnośląskiej. Przedłużenie linii w kierunku wschodnim spowodowało konieczność znacznego powiększenia dworca, co zrealizowano w latach 1869–1871. Gmach dworcowy odnowiono wówczas w stylu neorenesansowym i w tym kształcie pełni on swoją funkcję również obecnie (uznany został za zabytek). Kolejne modernizacje miały miejsce w latach 1892–1893 i 1934; w r. 1960 zelektryfikowano trakcję. W r. 1974 rozpoczęto rozbudowę układu komunikacyjnego w centrum Krakowa, która trwa do dzisiaj. Na dworcu kolejowym powstały m.in. nowe perony, których zadaszenie pełni równocześnie rolę parkingu dla samochodów osobowych oraz postoju taksówek, zainstalowano nowoczesne oświetlenie oraz informację akustyczną i wizualną, wybudowano tunele i przystanek podziemnej linii tramwajowej. W ramach rozbudowy układu komunikacyjnego otwarto w 2005 r. nowoczesny dworzec autobusowy; posiada on 32 stanowiska odjazdowe na dwóch poziomach z niezależnymi wjazdami oraz wielofunkcyjny, nowoczesny pawilon dworcowy. Integralną część Centrum stanowi również Galeria Krakowska, jedna z kilku budowli tworzących powstające właśnie Nowe Miasto. Jej otwarcie nastąpiło w 2006 r. Obecnie znajduje się w niej ponad 250 sklepów, w tym hipermarket Carrefour, punkty usługowe oraz liczne restauracje, kawiarnie i fast foody. Galeria ma 3 piętra (w tym jedno podziemne, połączone dwoma tunelami z dworcem kolejowym, przystankiem tramwajowym Dworzec Główny Tunel i Regionalnym Dworcem Autobusowym). Każde piętro podzielone jest na dwa 325-metrowej długości pasaże.

Idziemy kilkadziesiąt metrów wzdłuż budynku dworca autobusowego ul. Bosacką, po czym na placyku z postojem taksówek i kioskami gastronomicznymi oraz spożywczymi skręcamy w lewo, by po kilkunastu metrach (tuż za restauracją Palce Lizać) trafić na wejście do Ogrodu Strzeleckiego (po prawej).

15,8 km Ogród Strzelecki – park śródmiejski; w budynku Celestatu mieści się oddział Muzeum Historycznego (wystawa: „Z dziejów krakowskiego Bractwa Kurkowego” otwarta latem w godz. 9.30–17.00, poza sezonem 9–16); pomniki, tablice pamiątkowe, miejsca do wypoczynku.

Położony pomiędzy ul. Topolową, Zygmunta Augusta, Lubicz i Bosacką park zajmuje tylko 1,4 ha powierzchni. Jego nazwa nawiązuje do dziejów Bractwa Kurkowego, organizacji powstałej w 1257 r., która szkoliła mieszczan we władaniu bronią i w sztuce obronnej. Bractwo Kurkowe, w historii działania którego nastąpiło kilka przerw, urządziło tutaj strzelnicę, a w XIX w. wybudowało pałacyk w stylu neogotyckim (tzw. Celestat). W reprezentacyjnej sali Celestatu członkowie bractwa podejmowali swoich gości, wśród których znaleźli się m.in. cesarz Franciszek Józef I, jego syn arcyksiążę Rudolf, Ignacy Jan Paderewski, gen. Józef Haller, marszałek Józef Piłsudski, marszałek Francji Ferdynand Foch oraz prezydenci Polski: Stanisław Wojciechowski i Ignacy Mościcki. W 1883 r. na terenie parku ustawiono dwa pomniki: króla Jana III Sobieskiego i króla Zygmunta Augusta (szczególnego protektora bractwa). W 1890 r. powstało popiersie Marcina Oracewicza zdobiące fasadę pałacyku (zasłużył się tym, że jako obrońca murów Krakowa w czasie Insurekcji Kościuszkowskiej celnym strzałem zabił dowódcę wojsk rosyjskich; z powodu braku kul strzelba była nabita metalowym guzem od żupana), a w 1997 r. w 40. rocznicę kolejnego reaktywowania ufundowano swojemu wskrzesicielowi W. Bogdanowskiemu niewielki pomnik-popiersie z brązu autorstwa Czesława Dźwigaja. Ten sam artysta w 2001 r. wykonał pomnik papieża Jana Pawła II.

Przecinamy Ogród Strzelecki (idąc równolegle do ul. Zygmunta Augusta po lewej, a do ul. Bosackiej po prawej) i wydostajemy się na ul. Lubicz. Przekraczamy ją i wchodzimy w krótką ul. Strzelecką z zabytkowymi zabudowaniami browaru po prawej stronie. Po kilku minutach marszu dochodzimy do ul. Kopernika.

16,1 km Ulica Kopernika – kliniki i szpitale Collegium Medicum UJ, 4 kościoły (w tym 1 poza trasą), ogród botaniczny (obiekt poza trasą, aby go zwiedzić, trzeba po opuszczeniu ul. Strzeleckiej skręcić w lewo i przejść ok. 200 m), księgarnia oraz wydawnictwo WAM.

Dzisiejsza ulica Kopernika już w czasach średniowiecznych stanowiła fragment ważnego traktu biegnącego przez Mogiłę w kierunku Sandomierza i dalej, aż do Kijowa. Po lokacji Krakowa i wzniesieniu na przełomie XIII i XIV w. murów miejskich traktowano ją jako przedłużenie ul. Mikołajskiej; w sąsiedztwie znajdowały się wówczas nie tylko pola oraz pastwiska, ale i młyny, folusze, blichy (warsztaty, w których bielono płótno) oraz rzeźnia. W r. 1639 magnatka, żona kanclerza wielkiego koronnego Katarzyna Zamoyska założyła tu osadę, którą nazwała Wesoła (nazwa wówczas często używana); w jej centrum wznosił kościół św. Mikołaja. Nie podlegała ona władzom miasta, a jedynie rodzinie, do której należała i – jak wszystkie pozostałe istniejące jurydyki – zlikwidowana została przez władze austriackie na początku XIX w., stając się dzielnicą miejską. Chociaż główną ulicę nazwano imieniem Mikołaja Kopernika już w r. 1858, to do połowy XX w. wciąż używano określenia Wesoła.

Opuszczając ul. Strzelecką, widzimy na wprost barokowy kościół pod wezwaniem św. Łazarza.

Kościół św. Łazarza pochodzi z końca XVII w. Posiada ciekawy, jednolity wystrój wnętrza z głównym ołtarzem wykonanym z czarnego marmuru, z którego wydobycia słynęła wieś Dębnik położona niedaleko Krzeszowic. Jej fasadę zdobią posągi Matki Bożej Niepokalanie Poczętej (patronki kościoła) oraz świętych: św. Jana i św. Teresy z Ávila. Pierwotnie kościół należał do karmelitów bosych, lecz w r. 1787 został przekazany na rzecz szpitala św. Łazarza i do dzisiejszego dnia pełni funkcję świątyni szpitalnej.

Skręcamy w prawo w ul. Kopernika (ścieżka rowerowa). Mijamy po prawej stronie schowaną w podwórzu księgarnię WAM dysponującą bogatym wyborem literatury religijnej (wśród niej także pozycje książkowe o Camino de Santiago), a następnie wznoszącą się nieopodal monumentalną postsecesyjną bazylikę Najświętszego Serca Jezusowego (jezuitów).

Kościół jezuitów powstał wg projektu Franciszka Mączyńskiego, a jego budowę ukończono w 1921 r.; postać Chrystusa nad głównym portalem jest dziełem Xawerego Dunikowskiego. Trójnawowe, surowe wnętrze świątyni utrzymane w stylu neoromańskim przykryto sklepieniem wykonanym z żelbetu (pierwsze tego typu w Krakowie).

Przechodzimy pod wiaduktem kolejowym i natrafiamy po lewej stronie na najstarszy na ul. Kopernika kościół św. Mikołaja.

Kościół św. Mikołaja jest budowlą barokową z elementami gotyckimi. W XIV lub XV w. istniejący tu wcześniej kościół romański rozebrano, a materiał wykorzystano do wzniesienia świątyni gotyckiej (zachowały się z tego okresu fragmenty murów prezbiterium). Kościół należał do benedyktynów, ale w r. 1456 zakon darował go Uniwersytetowi Jagiellońskiemu w zamian za bezpłatne utrzymanie kształcących się tam mnichów. Od tego czasu proboszczem mógł tu być tylko doktor pisma św. W r. 1655 Szwedzi kościół splądrowali i spalili, w latach 1677–1684 został odbudowany w stylu barokowym. W skromnej barokowej fasadzie od strony zach. w niszach dolnej kondygnacji znajdują się posągi św. Piotra i Pawła. Wyposażenie wnętrza pochodzi z drugiej połowy XVIII w. Warto zwrócić uwagę na umieszczony w prawej nawie penaptyk – przykład XV-w. malarstwa cechowego. Przed kościołem wznosi się latarnia umarłych z XIV w., kamienna wieżyczka składająca się z cokołu, sześciobocznego trzonu z arkadkami oraz ostrosłupowego daszku, na którym ustawiony jest krzyż.
Latarnie umarłych od XII w. stawiano na cmentarzach, przy szpitalach, przytułkach i leprozoriach, wszędzie tam, gdzie stykano się ze śmiercią. Przyjmowały one formę filara lub kolumny, dochodząc nawet do kilkunastu metrów wysokości. Budowano je na masywnych, czworobocznych lub kolistych platformach ze stopniami. U dołu umieszczane były niewielkie drzwiczki służące do wyciągania kaganka poprzez wydrążony wewnątrz kanał, a widniejące w zwieńczeniu prześwity pozwalały dostrzec z daleka światło zapalonych lampek. Ostrzegały one przechodniów przed niebezpieczeństwem zakażenia, a na cmentarzach rozświetlały ciemności mogące dawać schronienie pokutującym duszom i upiorom, które opuściły groby. W znaczeniu symbolicznym stanowiły więc element graniczny pomiędzy ziemią a niebem, światem żywych i umarłych. Pełniły również funkcję punktów orientacyjnych wyznaczających drogę. W Krakowie niektóre takie latarnie stoją nadal, choć z upływem lat zostały przebudowane i poprzestawiane; zmieniła się też pełniona przez nie funkcja – obecnie najczęściej są kapliczkami. Najbardziej okazała i najlepiej zachowana latarnia umarłych wznosi się właśnie przed kościołem św. Mikołaja. Znalazła się tutaj w r. 1871; wcześniej ustawiona była przed przeznaczonym dla trędowatych szpitalem św. Walentego, który do 1818 r. mieścił się na Kleparzu w pobliżu dzisiejszego pl. Słowiańskiego.

Idąc dalej, docieramy po krótkiej chwili do skrzyżowania z ul. Westerplatte oraz z ul. Mikołajską (stanowiącą przedłużenie ul. Kopernika). Po lewej stronie Hotel PTTK Wyspiański (dawny Dom Turysty) wybudowany w 1963 r.; w pobliżu (na rogu ul. Westerplatte i Wielopole; należy skręcić w lewo i przejść ok. 50 m) poczta główna.

16,8 km Ulica Mikołajska – szereg zabytkowych kamienic mieszczańskich, kościół Matki Boskiej Śnieżnej oraz przyległy klasztor dominikanek, do zbudowania którego wykorzystano fragment dawnych murów miejskich; bary, kawiarnie, restauracje.


Po przejściu skrzyżowania kierujemy się wprost i wchodzimy na ul. Mikołajską, przecinając Planty w miejscu, gdzie niegdyś wznosiła się brama św. Mikołaja (Rzeźnicza).

Planty, unikalny w skali europejskiej park miejski, powstał w XIX w. na miejscu dawnych fortyfikacji otaczających miasto: podwójnych murów obronnych oraz położonej na ich przedpolu głębokiej fosy i wałów ziemnych. Był to niedostępny, grząski, bardzo zaniedbany teren pełniący rolę śmietniska i ujścia ścieków. W r. 1806 zapadła decyzja o zburzeniu murów, a całą operację zakończono w r. 1817. Trzy lata później podjęto decyzję o utworzeniu w tym miejscu „ogrodów miejskich”.
Głównym inicjatorem tej idei, twórcą pomiarów i planów, był Feliks Radwański, a po jego śmierci kierownictwo robót przejął Florian Straszewski, który założył fundację z przeznaczeniem na utrzymanie Plant (ich nazwa powstała od plantowania, czyli wyrównywania gruntu). Początkowe prace polegały na niwelacji terenu, zasypaniu fosy itp., po czym przystąpiono do obsadzania nieużytków drzewami (były to głównie kasztanowce, a także klony, lipy, jesiony, topole, pojedyncze egzemplarze drzew egzotycznych) i krzewami, zakładania trawników, kwietników oraz wyznaczania alejek. W późniejszych latach powstały też fontanny, kioski, pawilon koncertowy itp. Planty stały się miejscem spacerów, spotkań towarzyskich, czasami również uroczystości narodowych. W 1880 r. zdecydowano o upiększeniu Plant pomnikami wybitnych Polaków oraz Krakowian, a nawet znanych postaci literackich. Podczas II wojny światowej doszło do znacznej dewastacji parku – wycięto krzewy i zdemontowano ogrodzenie, zaś w okresie powojennym ograniczano się tylko do zapobiegania jego dalszemu niszczeniu. Decyzję o rewitalizacji Plant podjęto w 1989 r. W ciągu kilkunastu lat przywrócono stylowe lampy, ogrodzenia, ławki; za pomocą kamiennych murków zarysowano przebieg murów obronnych oraz rozmieszczenie baszt i bram miejskich. Planty liczą obecnie ok. 20 ha powierzchni i mają ponad 4 km obwodu.

Po przekroczeniu Plant zagłębiamy się w ul. Mikołajską. Po lewej stronie mijamy klasztor dominikanek i kościół Matki Boskiej Śnieżnej zwany także Kościołem na Gródku.

Na klasztor i kościół dominikanek Anna Lubomirska przeznaczyła w 1621 r. wykupiony przez siebie pałac Tarnowskich istniejący na miejscu dawnego zameczku wzniesionego przez Władysława Łokietka, w którym następnie mieściło się starostwo grodzkie. Wybudowany obok wczesnobarokowy kościół został konsekrowany w 1634 r. i był darem dziękczynnym za zwycięstwo nad Turkami w bitwie pod Chocimiem. Kościół jest budowlą wczesnobarokową, jednonawową, zbudowaną na planie prostokąta. W ołtarzu głównym widnieje obraz Matki Boskiej tzw. Śnieżnej z 1 poł. XVII wieku, według podania sprowadzony z Rzymu i poświęcony przez papieża Urbana VIII. Wokół ołtarza zgromadzono XIX-w. srebrne wota. Ołtarze boczne i ambona pochodzą z XVII w. Z obrazem Matki Boskiej Śnieżnej związana jest legenda mówiąca, że w czasie pożaru w 1638 r. widziano Madonnę z obrazu, która swoim płaszczem okrywała budynki klasztorne i kościół, chroniąc je przed zniszczeniem. Podobno widziano ją raz jeszcze podczas potopu szwedzkiego, kiedy także ochroniła Gródek.

Ulica dwukrotnie lekko załamuje się i wyprowadza na Mały Rynek.

17,0 km Mały Rynek – plac będący drugim (po Rynku Głównym) miejscem targowym w średniowiecznym Krakowie; sklepy, kawiarnie, księgarnie (przy Małym Rynku 4 mieści się Księgarnia Hiszpańska, w której można również nabyć książki o Camino de Santiago).

Mały Rynek jest prostokątnym placem, który od pd. ogranicza ul. Sienna, a od pn. – ul. Mikołajska. Zachodnią pierzeję tworzą trzy budowle: Kolegium Jezuickie, absyda kościoła św. Barbary i wikarówka kościoła Mariackiego. Przeciwną stronę zajmuje rząd ośmiu kamienic z charakterystycznym tarasem, na którego miejscu kiedyś znajdowały się przedproża. W czasie Wielkiej Lokacji Krakowa Mały Rynek zaplanowano jako pomocnicze targowisko Rynku Głównego – handlowano tutaj przede wszystkim mięsem. Obecna nazwa placu przyjęła się w 1. poł. XIX w. Wygląd zbliżony do dzisiejszego Mały Rynek zyskał po zburzeniu jatek rzeźniczych i rozebraniu w 1812 r. gmachu szkoły Panny Maryi, która zamykała plac od strony pd. Po zmianach architektonicznych przeznaczenie placu zmieniło się, bowiem ulokowano na nim targ owocowo-warzywny, który funkcjonował przez XIX w. do czasu budowy linii tramwajowej w 1902 r. Natomiast od poł. XX w. po likwidacji torów większą część placu zajmował parking. Dopiero renowacja przeprowadzona w 2007 r. zmieniła charakter Małego Rynku z funkcjonalnego na reprezentacyjny.

Po minięciu Małego Rynku skręcamy w lewo w krótki zaułek położony pomiędzy kościołem św. Barbary (po lewej) oraz kościołem Mariackim (po prawej) i stajemy na wyłożonym wapiennym brukiem pl. Mariackim

17,1 km Plac Mariacki – jeden z najbardziej urokliwych zakątków Krakowa. Plac otoczony budowlami sakralnymi i domami mieszczańskimi, słynący z wielu pięknych detali architektonicznych. 2 kościoły, kamienice z XV i XVI w., oddział Muzeum Historycznego – Kamienica Hipolitów (pl. Mariacki 3, godziny otwarcia: w sezonie letnim 10.00–17.30, w sezonie zimowym 9.00–16.00, pon., wt. niecz., w śr. wstęp bezpłatny); punkt sprzedaży biletów dla turystów zwiedzających kościół Mariacki (pl. Mariacki 8, w dni pow. 11.30–18.00, w niedz. i św. 14.00–18.00, pieczątka do credenciali); w okresie od 1 maja do 31 sierpnia możliwe jest zwiedzanie Wieży Mariackiej (wejście odbywa się od strony ul. Floriańskiej w każdy wt., czw. oraz sob. w godz. 9.00–11.30 oraz 13.00–17.30. Co 20 minut wpuszczane są grupy 10-osobowe); restauracje, sklepy.

Plac Mariacki powstał w r. 1802 po likwidacji cmentarza parafialnego położonego wokół kościoła Mariackiego. Na jego środku znajduje się charakterystyczna fontanna ozdobiona figurą żaka będącą repliką jednej z postaci z ołtarza Wita Stwosza; ufundowana została przez krakowskich rzemieślników w 1958 r. Po pd.-wsch. stronie placu wznosi się kościół św. Barbary, natomiast jego pn. pierzeję tworzy kościół Mariacki.
Jednonawowy Kościół św. Barbary wybudowany został w l. 1394–1399 na miejscu istniejącej tutaj od 1338 r. kaplicy cmentarnej. Jak głosi podanie, kościół stanowi swego rodzaju votum cechu murarzy, którzy posłużyli się materiałami pozostałymi z budowy kościoła Mariackiego. Od 1583 r. świątynia należała (z przerwami) do jezuitów, którzy przebudowali ją w stylu barokowym, wznosząc obok zabudowania klasztorne i kolegium, konkurujące z Akademią Krakowską. Wyposażenie wnętrza wykonano w latach 1700–1767; w ołtarzu głównym znajduje się gotycki krucyfiks z ok. 1420 r. Obok wejścia do kościoła zobaczyć można ażurowy gotycki Ogrójec z końca XV w. przypisywany uczniom z kręgu Wita Stwosza; w tle uwidacznia się polichromia ze sceną pojmania Jezusa. W podziemiach kościoła spoczywa o. Jakub Wujek, pierwszy tłumacz Biblii na język polski.
Kościół Mariacki (kościół archiprezbiterialny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, od 1962 r. posiadający tytularną nazwę bazyliki mniejszej) jest największym i najważniejszym po Katedrze Wawelskiej kościołem Krakowa. Historia obecnej świątyni sięga XIV w., kiedy na miejscu kamiennej bazyliki z XIII w. zaczęto wznosić ceglany, trójnawowy kościół gotycki. Prace rozpoczęto w l. 1355–1365 od wykonania prezbiterium. W l. 1400–1406 dokończona została budowa dwóch wież, z których wyższa (81 m wys.) została wieżą strażniczą, zaś w 1478 r. nadano jej zwieńczeniu istniejącą do dziś formę gotycką. Czuwający na niej trębacz dawał hejnałem sygnał do zamknięcia lub otwarcia bram w murach miejskich, a także w razie pożaru lub zbliżającego się wroga. Prawdopodobnie w XVI w. ustalił się zwyczaj grania hejnału co godzinę na cztery strony świata (po dłuższej przerwie tradycję tę przywrócono w 1810 r. i trwa ona do dziś). W 1666 r. na koronkowym hełmie wyższej wieży umieszczono złoconą koronę. Niższa wieża, nakryta hełmem późnorenesansowym, pełni funkcję dzwonnicy kościoła.
W dzisiejszej postaci kościół jest więc gotycką trzynawową bazyliką z sześcioma bocznymi kaplicami, dwiema wieżami i ośmiobocznym prezbiterium. Wejście do kościoła prowadzi przez piękną późnobarokową kruchtę zbudowaną w XVIII w. według projektu znakomitego architekta włoskiego, Franciszka Placidiego. Wnętrze świątyni pełne jest dzieł sztuki o ogromnej wartości artystycznej z okresu gotyku, renesansu i baroku. Obecna polichromia wykonana została z końcem XIX w. przez Jana Matejkę i współpracujących z nim malarzy: Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera w ramach kompleksowej restauracji wnętrza kościoła przeprowadzonej przez architekta Tadeusza Stryjeńskiego. W oknach prezbiterium zachowały się gotyckie witraże z XIV w.
Najcenniejszym obiektem we wnętrzu świątyni jest późnogotycki ołtarz Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny, pierwsze i najbardziej znane z dzieł Wita Stwosza powstałe w latach 1477–1489 z inicjatywy mieszczan krakowskich. Jest największym tego rodzaju ołtarzem w Europie (wymiary 11×13 m, figury o wysokości do 2,7 m) i posiada formę penaptyku. Ołtarz wykonano z drewna dębowego (konstrukcja) oraz lipowego (rzeźby); ma jedną parę skrzydeł ruchomych i jedną nieruchomych. Na zamkniętych skrzydłach ołtarza widocznych jest 12 płaskorzeźb ze scenami z życia Świętej Rodziny. Po otwarciu ruchomych skrzydeł ukazuje się 6 nowych scen – od chwili Zwiastowania do Zesłania Ducha Świętego. W centrum przedstawiona jest scena Zaśnięcia Maryi Panny w otoczeniu apostołów, a powyżej Wniebowzięcie i Koronacja w asyście patronów Polski: św. Wojciecha i św. Stanisława. Pełne ekspresji postacie (wśród których nie brakuje współczesnych Witowi Stwoszowi mieszczan, rzemieślników, kupców czy żaków) wyrzeźbione zostały z wielkim realizmem, a artysta odtworzył najdrobniejsze szczegóły możliwe do zobaczenia jedynie z bliska. Precyzja i drobiazgowość wykonania dzieła pozwala dziś poznać ówczesną obyczajowość, ubiory, życie codzienne, a nawet choroby, które dręczyły mieszkańców Krakowa. Ołtarz w czasie II wojny światowej został wywieziony przez Niemców do Norymbergi, a po rewindykacji znajdował się jakiś czas na Wawelu. Tu poddano go konserwacji, skąd w 1957 r. trafił z powrotem do kościoła Mariackiego.
Dziełem Wita Stwosza jest również kamienny krzyż umieszczony w bocznym ołtarzu w południowej nawie kościoła, natomiast pod wpływem jego rzeźb powstał także ok. 1473 r. krucyfiks na belce tęczowej oddzielającej nawę główną od prezbiterium. Większość kaplic, ołtarzy, pomników znajdujących się wewnątrz kościoła jest związana z bogatymi rodami krakowskimi: Bonerów, Cellarich, Montelupich, Salomonów, Wierzynków i in.

17,2 km Rynek Główny (Droga Królewska) – największy, najważniejszy i najpiękniejszy plac Krakowa pełniący funkcje reprezentacyjne; miejsce o wyjątkowym znaczeniu historycznym. Wraz z najbliższymi okolicami stanowi centrum handlowe, kulturalne i administracyjne miasta. Leży na tzw. Drodze Królewskiej ciągnącej się od Barbakanu przez Bramę Floriańską, Rynek Główny do Wawelu. Zabytkowe budowle, pałace i kamienice, kościół św. Wojciecha, muzea (Wieża Ratuszowa, Rynek Główny 1, czynne od kwietnia do października w godz. 10.30–18.00; Galeria Sztuki Polskiej w Sukiennicach, Rynek Główny 1/3, obecnie, ze względu na remont, przeniesione do zamku w Niepołomicach; Pałac Krzysztofory, Rynek Główny 35 – stała ekspozycja „Z dziejów i kultury Krakowa” oraz wystawy czasowe), teatr, kina, restauracje, kawiarnie, apteki, banki, bankomaty, domy towarowe, sklepy, księgarnie, stragany z pamiątkami. Na Rynku Głównym odbywają się doroczne obchody juwenaliów, przemarsz Lajkonika, uroczystości Bractwa Kurkowego, finał konkursu szopek krakowskich, liczne koncerty, kiermasze i jarmarki, jest to również ulubione miejsce spotkań oraz spacerów zarówno mieszkańców Krakowa, jak i turystów.

Rynek Główny został wytyczony w czasie tzw. Wielkiej Lokacji Krakowa w r. 1257. Układ szachownicowy nałożono na istniejący wcześniej organizm miejski, stąd wynikły nieregularności w postaci m.in. usytuowania kościoła Mariackiego położonego ukośnie w stosunku do Rynku, Sukiennic, które nie znajdują się na osi Rynku, kościoła św. Wojciecha czy zakrzywionego przebiegu ulic (Bracka, Mikołajska). Rynek Główny, który w przybliżeniu stanowi kwadrat o boku liczącym nieco ponad 200 metrów, był dawniej gęsto zabudowany. W drugiej poł. XIII w. wzniesiono pierwotną wersję Sukiennic oraz Kramy Bogate. W kramach tych, które znajdowały się po wsch. stronie Rynku, czyli między Sukiennicami a obecnym pomnikiem Adama Mickiewicza, handlowano towarami luksusowymi. Pod koniec XIII w. zaczęto wznosić ratusz miejski. W XIV w. powstała większa część kamienic otaczających plac, wybudowano budynek Wielkiej Wagi zajmujący miejsce między Sukiennicami a kościołem św. Wojciecha oraz budynek Małej Wagi pomiędzy kościołem św. Wojciecha a pomnikiem Adama Mickiewicza. W połowie XIV w. król Kazimierz Wielki ufundował nowy budynek Sukiennic, którego fragmenty do dziś są widoczne np. w postaci ostrołukowych arkad stanowiących pn. i pd. wejście do nich. Po zach. części Rynku istniały kramy piekarskie, rybne, garncarskie, szklane, olejne, powroźnicze, owsiane, solarzy, mączników, garbarskie i szewskie. Pozostałą wolną przestrzeń zajmowały targi, na których handlowano ołowiem (między ulicami Bracką i Grodzką), węglem (między Wiślną i Bracką, po południowej stronie ratusza), solą (na rogu Rynku u wylotu ul Sławkowskiej i Szczepańskiej) oraz drobiem (u wylotu ul. św. Jana); w okolicach wylotu ul. Siennej znajdował się natomiast Targ Żydowski. Był też jeszcze Targ Rybny, Rakowy, Chlebny i Bednarzy. Największy rozkwit Rynku przypadł na czasy renesansu i wczesnego baroku. Odbudowane po pożarze z r. 1555 Sukiennice uzyskały nowy, renesansowy wygląd. Powstawały coraz bardziej okazałe rezydencje magnackie (XVII i pierwsza poł. XVIII wieku), często w wyniku łączenia sąsiednich kamienic. Zmiany, które w rezultacie doprowadziły do przekształcenia Rynku w reprezentacyjny plac, jaki jest znany dzisiaj, rozpoczęły się po koniec XVIII w. i trwały przez cały w. XIX. Kolejno rozebrano budynek Małej Wagi, Dom Oficerski i cześć drewnianych kramów. W kolejnych latach zburzono ratusz, Kramy Żelazne, a następnie wszystkie inne kramy i stragany po zach. stronie Sukiennic. Po r. 1868, kiedy rozebrano Kramy Bogate oraz dokonano największej restauracji Sukiennic od czasów ich renesansowej odbudowy, plac zyskał wygląd zbliżony do obecnego.
Rynek Główny stał się widownią wielu ważnych wydarzeń i uroczystości. Po raz pierwszy mieszczanie krakowscy złożyli na Rynku hołd królowi Władysławowi Łokietkowi. Kolejni monarchowie w następny dzień po koronacji przybywali konno na Rynek, by u wylotu ul. Brackiej odebrać przysięgę wierności od rajców miejskich oraz złote klucze od bram miasta. Celebrowano tu również ingresy ordynariuszy diecezji krakowskiej. W 1364 r. Mikołaj Wierzynek, mieszczanin i patrycjusz krakowski, zorganizował na Rynku wspaniałą ucztę i festyn na cześć pobytu na wawelskim dworze kilku najpotężniejszych monarchów europejskich. W r. 1525 książę pruski Albrecht złożył hołd królowi Zygmuntowi I Staremu, a w r. 1794 Tadeusz Kościuszko składał przysięgę na wierność narodowi. W r. 1980, protestując przeciwko zmowie milczenia wokół zbrodni popełnionej na polskich oficerach w Katyniu, zniszczeniu rzemiosła oraz demoralizacji młodzieży, na Rynku dokonał samospalenia były żołnierz AK, Walenty Badylak, a w r. 1981 po zamachu na papieża Jana Pawła II odbył się Biały Marsz.
Wieża Ratuszowa to jedyny zachowany fragment głównego gmachu administracyjnego miasta – gotyckiego ratusza zburzonego w 1820 r. Powstał on wkrótce po lokacji miasta w 2. poł. XIII w. Wznoszenie wieży i przykrycie jej hełmem ukończono w 1383 r., ale później ratusz wielokrotnie przebudowywano i odnawiano, jako że często niszczony był przez pożary. Po jego ostatecznej rozbiórce pozostała gotycka 70-metrowej wysokości wieża odchylona od pionu o 55 cm. Wejście do niej zdobi portal z godłem Polski i herbem Krakowa. Po obu stronach wejścia znajdują się dwa kamienne lwy postawione w latach 30. XX w. Gotycka sala z wykuszami na piętrze, przykryta sklepieniem krzyżowo-żebrowym, mieści dziś filię Muzeum Historycznego; w pokatowskich piwnicach znajduje się kawiarnia, a w sąsiednim pomieszczeniu scena kameralna Teatru Ludowego.
Sukiennice obiecał wybudować kupcom książę Bolesław Wstydliwy. Te najwcześniejsze kramy sukienne, ustawione tak jak obecne na osi pn.-pd., były dwoma rzędami sklepików tworzącymi handlową uliczkę, którą można było zamykać na noc kratami. W 1358 r. król Kazimierz Wielki kazał wznieść gotycki gmach Sukiennic. Stanowiły one jeden zadaszony gmach o długości 105 m i szerokości 18 m, do którego wchodziło się z dwóch stron przez zachowane do dziś ostrołukowe arkady. W r. 1555 poważnie naruszył Sukiennice pożar. Odbudował je w stylu renesansowym włoski rzeźbiarz i budowniczy Jan Maria Padovano. Projektantem oryginalnych maszkaronów zdobiących attykę został nadworny artysta Zygmunta Augusta, Santi Gucci, a modelami stali się ponoć najznamienitsi kupcy krakowscy (choć niektórzy twierdzą, że inspirację czerpał z twarzy magistrackich urzędników). W l. 1875–1879 Sukiennice zostały odrestaurowane pod kierunkiem architekta Tomasza Prylińskiego, który z pomocą Jana Matejki zbudował arkady po obu stronach głównej hali. W podcieniach umieszczono kawiarnie i sklepy, a wewnątrz zaprojektowano nowe, drewniane kramy. Ściany ozdobiono herbami miast i cechów odtworzonymi z dawnych pieczęci. Na 1. piętrze w 1889 r. z inspiracji Henryka Siemieradzkiego znalazła siedzibę galeria sztuki polskiej XIX w., a malarz ofiarował jej swój słynny obraz „Pochodnie Nerona”. Obecnie zgromadzonych jest w niej wiele wspaniałych dzieł malarskich i rzeźbiarskich znakomitych artystów.
Stojący przed wsch. fasadą Sukiennic pomnik Adama Mickiewicza został wzniesiony w r. 1898, a zaprojektował go Teodor Rygier, uwzględniając propozycje Jana Matejki i wykorzystując architektoniczną oprawę Tadeusza Stryjeńskiego. Postać wieszcza ustawiona jest na granitowym cokole, a poniżej, na stopniach, usytuowane są grupy alegorycznych postaci uosabiające Ojczyznę, Naukę, Poezję i Męstwo. Walory estetyczne pomnika kwestionowano już w dniu jego odsłonięcia (m.in. Bolesław Prus), jednak wrósł on na trwałe w pejzaż Rynku Głównego. Pomnik został zniszczony przez Niemców w 1940 r., a zrekonstruowany z odnalezionych elementów w 1955 r. Obecnie jest ulubionym miejscem spotkań, zaś jego stopnie miejscem odpoczynku i zdjęć pamiątkowych wykonywanych przez osoby zwiedzające miasto. Niepozorny kościół św. Wojciecha jest jednym z najstarszych zachowanych kościołów w Krakowie. Według przekazanej przez Jana Długosza legendy, w tym miejscu miał głosić kazania przed misyjną wyprawą na tereny zamieszkałe przez plemię Prusów św. Wojciech. Na pamiątkę tego wydarzenia ok. r. 1000 wystawiono romański kościółek z portalem i ścianami z wapiennych kamieni. W pocz. XII w. na miejscu zniszczonego wojnami i pożarami kościoła wzniesiono obecną świątynię. W XVII w. została ona przebudowana w stylu barokowym.

Po obejrzeniu Rynku Głównego kierujemy się w stronę lejkowatego wylotu ul. Grodzkiej, rozpoczynającej się po jego pd. stronie. Po przejściu ulicą kilkudziesięciu metrów dochodzimy do dwóch położonych naprzeciwko siebie placów: pl. Wszystkich Świętych (po prawej, zach. stronie) i pl. Dominikańskiego (po lewej, wsch. stronie).

Plac Wszystkich Świętych w swojej obecnej formie powstał w 1838 r., kiedy to rozebrano znajdujący się w tym miejscu od 1227 r. gotycki kościół Wszystkich Świętych, który uległ zniszczeniom po pożarze.
Na rogu ul Grodzkiej w miejscu wyburzonej kamienicy Pod Lipkami wznosi się powstały według pomysłu Andrzeja Wajdy Pawilon Wyspiańskiego. Jego projekt opracował krakowski architekt Krzysztof Ingarden. Do prac budowlanych przystąpiono w 2006 r., a zakończono je rok później. Budynek posiada oryginalną fasadę składającą się z ceglanych płytek zamocowanych na metalowych prętach, przy czym ich ustawienie pozwala na zmianę oświetlenia wnętrza. Witraże wykonane zostały na podstawie projektu Stanisława Wyspiańskiego przeznaczonego dla katedry wawelskiej, jednak wówczas władze nie zgodziły się na jego realizację. Przedstawiają one św. Stanisława, Kazimierza Wielkiego i Henryka Pobożnego. W pawilonie zlokalizowany został jeden z punktów sieci informacji miejskiej; prowadzi on również działalność wystawienniczą.
Najokazalszą budowlą na placu jest pałac Wielopolskich, obecnie siedziba krakowskiego magistratu. Dzisiejsza bryła budynku została ukształtowana w wyniku przebudowy renesansowego pałacu przez hetmana Jana Tarnowskiego w połowie XVI w. Z tamtych czasów zachowały się charakterystyczne dla tego okresu zwieńczenia w formie attyki. W pierwszej połowie XVII w. pałac przebudowano w stylu wczesnobarokowym. Do wnętrza budynku i na dziedziniec prowadzą odrzwia z portalami z XVIII w. Reprezentacyjne sale (obrad, Dietla, Portretowa) znajdują się na najwyższej kondygnacji. Obok pałacu wznosi się pomnik wybitnego prezydenta tego miasta, prof. Józefa Dietla (1804–1878), dzieło Xawerego Dunikowskiego z 1938 r., a nieopodal na skwerku popiersie prezydenta Mikołaja Zyblikiewicza.
Do wsch. fasady pałacu Wielopolskich przylega pochodzący z poł. XIII w. kościół Franciszkanów ufundowany przez Henryka Pobożnego dla przybyłych z Pragi zakonników, jedna z pierwszych budowli w Krakowie wzniesiona z cegły. Obecnie wnętrze kościoła posiada neogotycki wystrój. Polichromia prezbiterium i transeptu, jak również witraże w prezbiterium (bł. Salomea i św. Franciszek) oraz nad chórem (Bóg Ojciec) są dziełem Stanisława Wyspiańskiego. Kościół posiada trzy kaplice: bł. Salomei, Męki Pańskiej i Matki Boskiej Bolesnej. Interesująca jest zwłaszcza kaplica Męki Pańskiej ze stacjami pasyjnymi autorstwa Józefa Mehoffera. Znajduje się tam grób bł. Anieli Salawy, krakowskiej służącej, beatyfikowanej w 1991 r. przez papieża Jana Pawła II na krakowskim Rynku. W kaplicy wystawiono naturalnej wielkości replikę Całunu Turyńskiego.

Po opuszczeniu kościoła głównym, zach. wejściem (od strony Plant) skręcamy w prawo, mając przed sobą pałac biskupów krakowskich przy ul. Franciszkańskiej (nr 3), najpiękniejszy – po Wawelu – pałac krakowski.

Pałac Biskupi istniał już w XIII w., ale w r. 1462 spłonął wraz z klasztorem i kościołem Franciszkanów. Od tego czasu przechodził liczne odbudowy i przebudowy, które nadały mu w XVII w. ostateczny, reprezentacyjny wygląd. W l. 1963–1978 był rezydencją kardynała Karola Wojtyły, późniejszego papieża Jana Pawła II. Nad bramą wjazdową do pałacu znajduje się słynne okno papieskie, w którym podczas wizyt w Krakowie papież pokazywał się i rozmawiał ze zgromadzoną przed budynkiem młodzieżą.

Skręcając ponownie w prawo, wracamy ul. Franciszkańską na pl. Wszystkich Świętych, a następnie kierujemy się do widocznego naprzeciw kościoła Dominikanów znajdującego się już na pl. Dominikańskim położonym po przeciwnej, wsch. stronie ul. Grodzkiej.

Plac Dominikański był najstarszym placem targowym Krakowa. Niegdyś istniało tu 7 kramów zgrupowanych przy kościele Dominikanów p.w. św. Trójcy. Świątynię tę wybudowano na początku XIII w. Jest trójnawową bazyliką otoczoną szeregiem kaplic oraz krużgankami, została ona jednak w znacznej mierze zniszczona przez pożar w 1850 r. W prezbiterium znajduje się odlana w brązie płyta nagrobna Kallimacha wykonana według projektu Wita Stwosza. Spośród licznych kaplic wyróżniają się: XVI-w. kaplica św. Jacka z grobem tego świętego pośrodku, zbudowana na wzór kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu (wejście do niej prowadzi kamiennymi schodami po lewej stronie nawy); wyłożona brązowym marmurem kaplica Myszkowskich z 1614 r. (przy pd., prawej nawie kościoła) z popiersiami jej fundatorów oraz barokowa kaplica Różańcowa, gdzie pochowano matkę i brata króla Jana III Sobieskiego. Klasztorne krużganki, najstarsze i najpiękniejsze w Krakowie, stanowią cztery przestronne korytarze tworzące zamknięty czworobok z wirydarzem pośrodku. Na ścianach obejrzeć można liczne epitafia i płyty pamiątkowe oraz portrety polskich dominikanów. We wsch. skrzydle krużganków znajduje się wejście do kapitularza z gotyckim portalem z XIV w. Przez atrium prowadzi przejście do refektarza w najstarszej części klasztoru wzniesionej w XII w. Ta romańska budowla służyła pierwotnie jako klasztorny kościółek. Jej wnętrze zdobi polichromia Chrystusa Ukrzyżowanego, a także obrazy Dollabeli. Pod refektarzem mieści się romańska krypta z przełomu XI–XII w. stanowiąca obecnie miejsce spotkań duszpasterskich.

Wracamy z powrotem na ul. Grodzką i idziemy nią w stronę Wawelu (w kier. pd.), mijając kolejno kilka interesujących obiektów architektonicznych.

Pierwszym z nich jest kościół św. Piotra i Pawła (po lewej stronie ulicy), którego budowa zakończona została w 1635 r. Ogrodzenie przed fasadą kościoła zdobią barkowe figury 12 apostołów wykonane z wapienia pińczowskiego (piąta, licząc od lewej strony, przedstawia św. Jakuba Starszego). Jest to budowla barokowa, jednonawowa, z transeptem i półkoliście zamkniętym prezbiterium. Po obu stronach nawy znajduje się rząd kaplic. Kościół nawiązuje swym wyglądem do rzymskiego kościoła del Gesú związanego również z zakonem Jezuitów, chociaż w l. 1809–1815 służył on jako cerkiew prawosławna (obecnie cerkiew mieści się przy ul. Szpitalnej). Tu w krypcie pod prezbiterium pochowano ks. Piotra Skargę, organizatora i działacza polskiej kontrreformacji, najsłynniejszego polskiego kaznodzieję, którego pomnik znajduje się na leżącym naprzeciw wejścia do świątyni placu św. Marii Magdaleny. Plac ten stanowił centrum najstarszej podwawelskiej osady noszącej nazwę Okół, która oddzielała Kraków od Wawelu. Jego nazwa pochodzi od kościoła św. Marii Magdaleny, który niegdyś tu się znajdował. Po spaleniu się kamienicy, która po zburzeniu kościoła (w l. 1795–1809) stała w tym miejscu, powstał plac łączący ul. Grodzką i ul. Kanoniczą (słusznie uchodzącą za najpiękniejszą w Krakowie; od tego miejsca ciągnie się ona równolegle do ul. Grodzkiej w stronę Wawelu). Idąc dalej ul. Grodzką, mijamy po lewej stronie kolejną budowlę – kościół św. Andrzeja, ufundowany ok. 1086 r. przez księcia Władysława Hermana. Był on główną świątynią osady Okół. Jest to trzynawowa bazylika romańska o obronnym charakterze, jednak od XVIII w. jej wnętrze uzyskało bogaty barokowy wystrój. Kilkadziesiąt metrów dalej po tej samej stronie ulicy położony jest XVII-w. kościół św. Marcina wzniesiony w stylu wczesnego baroku na miejscu istniejącej tu wcześniej świątyni romańskiej. Przez kilka wieków należał do karmelitów, jednak w r. 1816 został przekazany gminie ewangelickiej. Wewnątrz szczególną uwagę zwraca obraz pędzla Henryka Siemiradzkiego „Chrystus uspokajający burzę na morzu” umieszczony w głównym ołtarzu. Powyżej widnieje pochodzący z końca XIV w. gotycki krucyfiks. Ostatnim kościołem na ul. Grodzkiej jest niepozorny kościół św. Idziego (po prawej stronie) z pocz. XIV w. Tradycja mówi jednak, że został on wybudowany w końcu XI w. przez księcia Władysława Hermana jako dar dziękczynny po urodzeniu mu się syna Bolesława Krzywoustego, które miał zawdzięczać modłom i darom zanoszonym do prowansalskiego opactwa St. Gilles. Początkowo znajdował się pod patronatem benedyktynów, potem dominikanów. Z czasem budowla obrosła szeregiem przybudówek, z których dużą część rozebrano w XIX w. Wzniesiona z cegły świątynia ma prostą, jednonawową formę. Wewnątrz znajdują się stalle z różnobarwnych marmurów, wapienia pińczowskiego, piaskowca i alabastru. Na placyku przed kościołem ustawiony jest Krzyż Katyński.

Podnóże wzgórza wawelskiego osiągamy u zbiegu kilku ulic: Grodzkiej, św. Idziego, Droga do Zamku, Bernardyńskiej, Stradomskiej, św. Gertrudy oraz Plant (uwaga. Idąc od początku ul. Mikołajskiej Plantami docieramy do tego miejsca w ok. 10 min o wiele krótszą i znacznie spokojniejszą trasą). Na Wawel możemy dostać się w dwojaki sposób – albo ulicą wznoszącą się pd. zboczem (ul. Droga do Zamku), albo bardziej stromo schodami prowadzącymi mniej więcej od wylotu ul. Kanoniczej (aby do nich dojść, należy przejść kilkadziesiąt metrów ul. św. Idziego). Obiema drogami w kilka minut osiągamy obszerny plac na wierzchołku wzgórza, gdzie kończy się Małopolska Droga św. Jakuba i gdzie łączy się ona z Via Regia.

18,4 km Wawel – wzgórze o wysokości 228 m n.p.m. zbudowane z górnojurajskich wapieni, położone na lewym brzegu Wisły. Znajduje się na nim kompleks zabytkowych obiektów, z których najważniejszy jest monumentalny Zamek Królewski oraz Katedra św. Stanisława i Wacława. Częścią tego kompleksu są także fortyfikacje oraz pozostałości innych budowli pochodzących z różnych epok. Centrum turystyczne, centrum wystawowo-konferencyjne, kawiarnia, poczta, sklepy z pamiątkami. Wejście od godz. 6.00 do zmroku. Nie tylko wjazd rowerami, ale również wprowadzanie ich na teren Wawelu jest zabronione. Pieczątki do paszportów pielgrzyma otrzymać można w centrum turystycznym oraz w kasie Katedry Wawelskiej.
Dla zwiedzających udostępniono kilka obiektów. Na zamku: reprezentacyjne komnaty królewskie (wystawa obejmuje znajdujące się na parterze pomieszczenia wielkorządcy zamku i komnaty na drugim piętrze, m.in. Salę Poselską, której strop ozdobiony jest rzeźbionymi głowami, tzw. głowami wawelskimi oraz Salę Senatorską); prywatne apartamenty królewskie; skarbiec koronny i zbrojownia (gdzie prezentowany jest m.in. miecz koronacyjny Szczerbiec); wystawa „Sztuka Wschodu” (powyższe ekspozycje muzealne objęte są dziennymi limitami zwiedzających, co w sezonie letnim może powodować brak biletów w godzinach popołudniowych; kasy czynne w sezonie od godz. 9.30 do 18.00 z wyjątkiem poniedziałków, po sezonie od 9.30 do 16). W Katedrze: groby królewskie; Krypta Wieszczów Narodowych, dzwon Zygmunta (kasy czynne od 9.00 do 17.00, po sezonie do 16.30). Poza wymienionymi obiektami: Muzeum Katedralne (nieczynne w niedziele), wystawa „Wawel zaginiony” (rezerwat archeologiczny z częściowo zrekonstruowaną Rotundą Najświętszej Marii Panny), Smocza Jama (czynna od 1 kwietnia do 31 października od 10.00 do 17.00; jaskinia krasowa związana z legendą o Smoku Wawelskim, do zwiedzania przystosowano trasę o długości ponad 80 m z liczących prawie 300 m korytarzy).


Etap 9

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: